DAPHNE WOUTS

De Victorine van Schaick Penning ging naar de publicatie De Librije van Enkhuizen: geschiedenis en catalogus van Daphne Wouts (catalogiseerder oude en bijzondere gedrukte werken, Universiteit Leiden). Het boek, gepubliceerd in 2025 door Amsterdam University Press, is gebaseerd op haar proefschrift verdedigd aan de Leidse universiteit in 2023. In deze historische studie beschrijft de auteur hoe een theologische bibliotheek zich heeft ontwikkeld tot een moderne stadsbibliotheek. Wouts beschrijft de geschiedenis van de Librije vanaf de zestiende tot de twintigste eeuw en richt haar aandacht niet alleen op de rijke wetenschappelijke collectie van de Librije, maar ook op de Librije als sociale voorziening, kennisinstituut en statussymbool van de stad.

ARCHIEF- EN OBJECTONDERZOEK
Het boek is gebaseerd op ‘uitgebreid archiefonderzoek en een indrukwekkend rijke literatuur’, zo oordeelt de jury. ‘Het zorgvuldige archiefonderzoek heeft geleid tot de ontdekking van nieuwe, eerder niet geanalyseerde bronnen. Het boek van Wouts is interessant vanwege de methodologische aanpak, waarin archiefonderzoek wordt gecombineerd met objectonderzoek naar de volledige collectie. Naast schriftelijke bronnen gebruikt ze ook historisch visueel materiaal, waarmee het boek prachtig is geïllustreerd.’

KEN JE GESCHIEDENIS
Volgens de jury laat de casestudy over de Librije in Enkhuizen ook zien dat bibliotheken een product zijn van hun eigen tijd. ‘Het boek van Wouts is waardevol voor het vakgebied omdat elke vakgenoot niet alleen de moderne ontwikkelingen moet volgen, maar ook de geschiedenis van het eigen vakgebied moet kennen. De betekenis van stadsbibliotheken in het verleden leert ons de toekomstige rol van bibliotheken in steden te bepalen en vorm te geven aan deze bibliotheken. Winston Churchill zei: “Hoe langer je terugkijkt, hoe verder je vooruit kunt kijken.” Hoe dieper je dus de geschiedenis onderzoekt of doorgrondt – of het nu betrekking heeft op intellectuele tradities, materieel erfgoed of de organisatorische ontwikkeling van bibliotheken – des te beter kun je toekomstgerichte strategieën ontwikkelen. Met veel waardering en met groot genoegen reiken we daarom de Victorine van Schaick Prijs voor de beste publicatie van 2025 uit aan Daphne Wouts.’

VICTORINES 2025  |  Publicatieprijs

MICHÈLE MEIJER EN ESTHER NIJLAND

De Victorine voor het beste initiatief was voor het project ‘Dekolonisatie en een inclusievere bibliotheek’ van de Vrije Universiteit Amsterdam; de prijs werd uitgereikt aan Michèle Meijer (collectiespecialist en faculty liaison voor Religie, Theologie en Filosofie) en Esther Nijland (metadataspecialist), verbonden aan de Universiteitsbibliotheek VU (UBVU). De prijs heeft betrekking op de manier waarop het team waarvan beiden deel uitmaken, een praktische invulling heeft gegeven aan het streven naar dekolonisatie van de collectie.

GEVOLGEN VAN KOLONIALISME
Innovatie is een middel tot een doel. In de context van de themacollectie Dekolonisatie ziet de jury dit terug. Die collectie moet namelijk bijdragen aan hogere doelen: het vergroten van bewustzijn rond de gevolgen van kolonialisme en het realiseren van een inclusievere bibliotheekomgeving. De VU heeft een van de meest diverse studentpopulaties in Nederland. De universiteit vindt het dan ook belangrijk dat medewerkers en studenten zich thuis en vertegenwoordigd voelen als zij een bezoek brengen aan de studiezalen of online literatuuronderzoek uitvoeren.

Voor de maatschappelijke relevantie van dit initiatief zegt de jury ‘grote waardering te hebben’. ‘De VU heeft namelijk het besef dat bibliotheken kunnen bijdragen aan dekolonisatie vertaald naar praktische maatregelen. Zoals de aanpak van inclusievere beschrijvingen van bibliotheekmaterialen. We hopen dat deze innovatieve praktijk veel navolging in de bibliotheeksector zal krijgen.’

VICTORINES 2025  | Initiatiefprijs

VICTORINES 2025  |  Scriptieprijs

BARBORA WENZLOVA

Eind 2022 lanceerde de Nederlandse overheid het Algoritmeregister, waarin organisaties kunnen vastleggen welke algoritmes ze gebruiken, met welk doel, en wat de risico’s en beperkingen ervan zijn. Dit vanuit de gedachte dat met deze vorm van transparantie de grondrechten van burgers worden gewaarborgd. Zij kunnen hiermee de overheid immers controleren en zo nodig tot verantwoording roepen. Maar klopt dit wel? Dat vroeg Barbora Wenzlova zich af in de masterscriptie die ze schreef ter afsluiting van de opleiding Cultural Data & AI aan de Universiteit van Amsterdam. Hiervoor analyseerde ze bijna 900 registraties op de drie transparantiefactoren ‘doel’, ‘logica’ en ‘beperkingen’. Ze maakte daarbij gebruik van handmatige analyse, maar ook van GPT-4, alles in volledige transparantie: de gehele dataset, gebruikte methodiek en alle code heeft ze openbaar gemaakt.

‘ETHISCH THEATER’
Wenzlova’s conclusie is dat voor werkelijke transparantie het register op een aantal punten moet worden verbeterd, waaronder de definiëring en classificatie van risico’s en de instelling van kwaliteitscontroles en -garanties. Ook moet de vrijwillige registratie volgens haar worden vervangen door een verplichting. Zonder deze verbeteringen loopt het Algoritmeregister het gevaar om een ‘ethisch theater’ te worden: iets waarmee de overheid haar goede intenties kan tentoonspreiden, maar wat enkel en alleen voor de bühne functioneert.

KOESTEREN
Ze heeft hiermee een belangrijke scriptie geschreven die een groter publiek verdient, stelt de jury. ‘Want hoe taai de materie op het eerste gezicht ook lijkt (haar scriptie is allesbehalve makkelijk leesbaar), de realiteit is dat we onderzoekers als Wenzlova nodig hebben om deze vorm van onderzoek onafhankelijk en kritisch uit te voeren. In deze tijd waarin niet alleen onze democratie onder druk staat, maar ook openlijk wordt getwijfeld aan het maatschappelijke nut van geesteswetenschappen, moeten we scripties als deze koesteren.’

Wenzlova is inmiddels werkzaam als compliance expert bij fintechbedrijf Riverty. Haar scriptie Beyond Disclosure: Evaluating Algorithmic Transparency in the Dutch Algorithm Register is hier te lezen of te downloaden. <