ONTWERPPRINCIPES
VAN DIETER RAMS

Een goed ontwerp
is innovatief,
maakt een product nuttig,
is esthetisch,
maakt een product begrijpelijk,
is onopvallend,
is eerlijk,
gaat lang mee,
is grondig tot in het kleinste detail,
is milieuvriendelijk,
heeft zo weinig mogelijk ontwerp.

KB ONDERZOEKSKRONIEK       Pranav Prasun

Naarmate het gebruik van rijke visuele informatie in e-boeken (en vele andere media) groeit, is de toegankelijkheid voor mensen die deze beelden niet kunnen zien van toenemend belang. Als het gezegde ‘een beeld zegt meer dan duizend woorden’ waar is, wie schrijft die duizend woorden dan als alternatieve tekst voor mensen met een visuele beperking? In de zeldzame gevallen waarin uitgevers alternatieve teksten (ALT-teksten) aanbieden – een tijdrovende taak – zijn deze vaak erg kort en missen ze de nodige details of context. Bij de meeste bestaande e-boeken ontbreken deze ALT-teksten volledig.

Om deze kloof te overbruggen zijn we een project gestart om alternatieve benaderingen te verkennen, waarbij beeldbeschrijvingen niet door de uitgever worden geleverd maar door een AI-agent worden gegenereerd die is geïntegreerd in de leessoftware. Inzichten van echte gebruikers hebben de ontwikkeling en het testen van verschillende interactieve benaderingen gestuurd.

‘ONE SIZE FITS ALL’ ONTOEREIKEND
Het is allereerst belangrijk om de context van het hierboven geschetste probleem te begrijpen. In de eerste plaats is niet iedereen met een visuele beperking bedreven in braille – dat geldt vooral voor degenen die later in hun leven hun zicht verliezen. Veel mensen zijn daarom afhankelijk van schermlezers of gesproken boeken. Ten tweede omvat de term ‘visuele beperking’ een breed spectrum van aandoeningen, waaronder gedeeltelijke blindheid, lichtwaarneming en volledige blindheid. Deze uiteenlopende ervaringen maken toegankelijkheid bijzonder uitdagend. Voor ziende lezers is het vanzelfsprekend om te beslissen of ze zich willen verdiepen in een afbeelding, of dat ze deze volledig overslaan. Voor VIP’s is die keuze vaak niet beschikbaar omdat bestaande beschrijvingen veelal context missen of niet voldoen aan individuele behoeften. Daarnaast verschillen de voorkeuren sterk: sommige lezers willen gedetailleerde beschrijvingen, terwijl andere eenvoud waarderen. Dit maakt een ‘one-size-fits-all’-oplossing ontoereikend.

GEBRUIKERSGERICHTE AANPAK
Met deze uitdagingen in gedachten hebben we een gebruikersgerichte aanpak gehanteerd, waarbij we werkten vanuit het principe dat ‘gebruikers de experts in hun eigen veld zijn’. Generatieve co-creatiesessies werden georganiseerd om specifieke problemen te identificeren, zoals inadequate beschrijvingen, teksten die niet toegankelijk zijn voor schermlezers, verkeerde interpretaties door AI en een gebrek aan context in beeldbeschrijvingen.

Geïnspireerd door de ontwerpprincipes van Dieter Rams hebben we ons gericht op het verbeteren van toegankelijkheid binnen bestaande systemen in plaats van het creëren van volledig nieuwe producten. Het doel was om oplossingen te ontwikkelen die naadloos integreren in de levensstijl van gebruikers zonder hun leeservaring te verstoren.

TESTSESSIES
Tijdens het onderzoek kwamen drie kernvragen naar voren:

> Bewustwording van afbeeldingen: hoe kunnen VIP’s weten dat er een afbeelding in de tekst staat?

> Meer details opvragen: hoe kunnen VIP’s om aanvullende informatie over een specifieke afbeelding vragen?

> Aanpasbare beschrijvingen: hoe kunnen beeldbeschrijvingen worden afgestemd op individuele voorkeuren?

Tijdens testsessies met echte gebruikers werden oplossingen voor deze problemen onderzocht. Auditieve en haptische feedback werden getest om lezers te informeren over de aanwezigheid van afbeeldingen. Spraakinteractie met een aangepaste GPT-modus stelde gebruikers in staat om meer gedetailleerde informatie over specifieke afbeeldingen op te vragen. Gebruikersdiscussies leidden ook tot ideeën om beschrijvingen af te stemmen op individuele voorkeuren, ondersteund door AI-gestuurde personalisatie.

De prototypetests toonden aan dat gebruikers eenvoud en flexibiliteit op prijs stellen. Deelnemers waardeerden vooral de mogelijkheid om het detailniveau van beschrijvingen te controleren, wat ononderbroken lezen mogelijk maakt. Tegelijk bleven zorgen over privacy in verband met het gebruik van AI een belangrijk aandachtspunt.

UITDAGINGEN
Dit onderzoek benadrukt het transformatieve potentieel van interactieve beeldbeschrijvingen in digitale of audioboeken. Door interactieve benaderingen te omarmen krijgen VIP’s de flexibiliteit die ze nodig hebben om visuele inhoud op hun eigen voorwaarden te benaderen. Er blijven echter belangrijke vragen bestaan. Hoe kunnen deze oplossingen naadloos worden geïntegreerd in het dagelijks leven? Welke inzichten zullen bredere, meer diverse gebruikersgroepen opleveren? Hoe kunnen auteursrechtelijke problemen worden opgelost terwijl personalisatie behouden blijft? En kan AI privacy en bruikbaarheid in verschillende culturele contexten in balans brengen? Dit zijn uitdagingen die nog moeten worden verkend, maar een ding is duidelijk: de mogelijkheden zijn enorm, en dit is nog maar het begin.

*Zou je je nog steeds even goed geïnformeerd of enthousiast voelen als de afbeeldingen om een of andere reden niet zichtbaar waren? Ik deed een experiment waarin ziende deelnemers alleen een grijs vak met een onderschrift zagen in plaats van de afbeelding. Probeer het eens met mensen die je kent en ontdek wat de resultaten zijn!

Benieuwd naar andere afleveringen van de KB-onderzoeksrubriek? Je vindt ze in het online archief op informatieprofessional.nl. <