WIKIPEDIA       SUZANNA TIMMER

Foto: Thamara Groenleer/CC-BY-SA 4.0

Wat betekent betrouwbaarheid en vertrouwen in deze tijd van steeds meer, snellere en vaker onbetrouwbare informatie? En hoe herstel je vertrouwen zonder te vervallen in simpele antwoorden? Wikipedia-oprichter (in zijn boek nuanceert hij overigens dat hij oprichter is) Jimmy Wales ging in mei tijdens zijn bezoek aan Nederland in gesprek met journalist Lennart Booij in De Nieuwe Schatkamer, een bijeenkomst georganiseerd door De Nederlandsche Bank. Dat deed hij met veel voorbeelden, humor én optimisme.

GEK ÉN GEWELDIG
Om maar meteen te duiden hoe vertrouwen werkt, begint Wales met een Nederlands voorbeeld. ‘Ooit vertelde een Nederlandse Wikipediaan mij dat zijn moeder altijd fel tegen de euro en de Europese integratie was. Totdat ze ontdekte dat de koningin op de Nederlandse euromunten werd afgebeeld. Toen zei ze: “Oké, dan is het goed.” Dus vertrouwen werkt blijkbaar voor verschillende mensen op verschillende manieren. Waarschijnlijk dacht zij: als de koningin het goed vindt, dan zal het wel goed zijn.’

Wikipedia is natuurlijk gebouwd op vertrouwen, gaat hij verder. ‘Het is een zeer open en vertrouwensvolle omgeving. Zelfs in deze tijd met een brede afname in vertrouwen op allerlei vlakken kan vrijwel elke pagina op Wikipedia nog steeds door iedereen worden bewerkt, zonder in te loggen. Dat is eigenlijk best gek, maar ook geweldig.’

HET JUISTE WILLEN DOEN
Wales zegt dat Wikipedia in de beginjaren vaak werd gezien als een grap, als een belachelijk idee. ‘Inmiddels is het uitgegroeid tot een van de weinige dingen die mensen nog vertrouwen. Natuurlijk is Wikipedia niet perfect en hebben we onze problemen, maar mensen begrijpen dat Wikipedia eerlijk probeert te zijn en het juiste wil doen. We staan altijd open voor verbetering.’

Zijn boek kwam tot stand omdat hij verder ging nadenken over de vertrouwenskwestie. ‘Misschien kunnen de lessen die wij met Wikipedia onderweg hebben geleerd ook voor anderen nuttig zijn. Hoe bouwen we een samenleving gebaseerd op vertrouwen? Daar gaat mijn boek over.’ Een van de hoofdstukken heet: ‘Wees transparant, vooral wanneer je iets te verbergen hebt.’ Het is namelijk makkelijk om transparant te zijn wanneer alles goed gaat. Maar als er iets misgaat, wordt het veel moeilijker om openlijk te zeggen: ‘Ja, er is iets fout gegaan, en dit is wat er is gebeurd.’ ‘Wees persoonlijk’ is ook een belangrijke kreet in zijn boek. Hij legt dat uit: ‘Denk bij vertrouwen niet aan statistieken of grote groepen mensen. Denk aan het individu. Vertrouwen wordt immers altijd gewonnen of verloren in het hoofd van één persoon.’

Vertrouwen is een onderwerp dat Wales al heel lang bezighoudt. ‘Lang voordat ik dacht een boek over vertrouwen te schrijven, schreef ik op mijn gebruikerspagina op Wikipedia: “Ja, je mag deze pagina bewerken. Ik vertrouw je.” Helaas gedraagt niet iedereen zich altijd even netjes, maar in grote lijnen werkt het verrassend goed. En wat blijkt? Wanneer je mensen vertrouwt, proberen ze vaak dat vertrouwen waar te maken.’

ONDERMIJNENDE SOCIALE MEDIA
In zijn boek speelt de opkomst van sociale media een grote rol en hoe die vertrouwen vaak hebben ondermijnd. ‘De belangrijkste reden is dat algoritmes die geoptimaliseerd zijn om zoveel mogelijk tijd op het platform door te brengen content promoten die mensen boos maakt, verdeelt en provoceert. Veel bedrijven zijn daar niet voorzichtig genoeg mee geweest. Daardoor krijgen mensen een heel vreemd beeld van de samenleving. Ik zeg vaak tegen journalisten dat ze misschien minder tijd op Twitter – ik zal het nooit X noemen – moeten doorbrengen. Dan krijg je al snel het idee dat de gemiddelde burger een woedende, gestoorde en domme persoon is. Maar dat is natuurlijk niet waar. Als je naar de mensen kijkt die je in het echte leven kent, zijn de meesten aardig. Er zijn er maar weinig werkelijk kwaadaardig.’

DUIDELIJKE MISSIE
Wikipedia werkt heel anders dan de socials, want als je je op Wiki niet goed gedraagt, spreekt iemand je daar ‘verrassend vriendelijk’ op aan, weet Wales. ‘Soms krijg je een waarschuwing. Naar mijn smaak zijn die waarschuwingen zelfs wat te formeel. We zouden misschien nóg vriendelijker kunnen zijn. Maar als je daarna nog doorgaat met storend gedrag word je niet beroemd. Je gaat niet viraal omdat je je als een vervelend persoon gedraagt. Je wordt gewoon geblokkeerd.’

De stimulansen die in de sociale platforms zijn ingebouwd, zijn dus fundamenteel anders, verklaart Wales. Maar er is nog een ander verschil. ‘Wikipedia heeft namelijk een duidelijke missie. Stel je een wereld voor waarin ieder persoon op aarde gratis toegang heeft tot alle menselijke kennis. Dat is onze missie en dat maakt alles duidelijk. We maken een encyclopedie en die moet van hoge kwaliteit zijn, neutraal en voor iedereen toegankelijk. Daardoor ontstaat vanzelf een bepaalde cultuur en een bepaald doel. Dat ontbreekt bij veel sociale media; die proberen een open platform voor vrije meningsuiting te zijn. Dat pleit ze niet vrij, want veel sociale media pakken het nog steeds slecht aan. Ik erken wel dat het lastige problematiek is.’

VOORBEELD VOOR DE SAMENLEVING
Wales schrijft in zijn boek ook dat Wikipedia als een voorbeeld voor de samenleving als geheel zou kunnen dienen. ‘Ik denk dat het ontzettend waardevol is als mensen in staat zijn het perspectief van anderen te begrijpen. Zelfs wanneer je het niet met hen eens bent.’ Als voorbeeld noemt hij de Brexit. ‘Ik woon in het Verenigd Koninkrijk en ik vind Brexit nog steeds een ontzettend dom idee. Maar wat er tijdens het debat gebeurde was interessant. Vrijwel alle grote politieke partijen en de media waren tegen Brexit. En er ontstond een beeld waarin Brexit-aanhangers vaak werden afgeschilderd als dom, racistisch of onwetend. Niemand verandert echter van mening doordat hij wordt beledigd. Dat werkt gewoon niet. Bovendien verdwenen daardoor de echte problemen die veel mensen ervaarden naar de achtergrond.’

‘In de Verenigde Staten zie je iets vergelijkbaars’, vervolgt hij. ‘Veel oude industrieregio’s hebben hun economische basis verloren en sommige Amerikanen voelen zich in de steek gelaten. Dat zijn echte frustraties. Wanneer mensen zulke frustraties ervaren, worden ze kwetsbaar voor politici die simpele verklaringen bieden. Ze stemmen uit protest omdat ze het gevoel hebben dat niemand naar hen luistert. Dat zijn precies de situaties waarin vertrouwen afbrokkelt.’

ONAFHANKELIJKHEID EN NEUTRALITEIT
Wales wil zelfs nog een stap verdergaan. De journalistiek speelt een grote rol. Want wanneer mensen het vertrouwen verliezen in journalistiek, ontstaat een nog groter probleem. Dan geloven ze zelfs de meest basale feiten niet meer. Wales sprak daarover voor zijn boek met de bekende journalist Christiane Amanpour. ‘Zij zei iets heel belangrijks: als we een gedeelde basis van feiten hebben, kunnen we discussiëren over wat we met die feiten moeten doen. We kunnen debatteren over beleid, waarden en oplossingen, maar zonder een gedeelde werkelijkheid wordt dat bijna onmogelijk. En helaas zien we tegenwoordig een toename van politiek geweld die daar rechtstreeks mee samenhangt.’

Veel begint dus bij journalistieke organisaties, onderstreept hij. Toen Jeff Bezos besloot dat The Washington Post geen presidentskandidaat meer zou steunen, waren veel mensen daar boos over. Wales had daar een afwijkende mening over, want hij vond het eigenlijk wel een goede beslissing. ‘Alleen de timing was verschrikkelijk. Die beslissing had niet vlak voor een verkiezing moeten worden genomen. Maar onderzoek laat zien dat wanneer kranten kandidaten officieel steunen, het vertrouwen van lezers afneemt. Ook bij mensen die het ermee eens zijn. Want zij beginnen zich af te vragen of het nieuws nog wel objectief wordt gebracht. Dat soort vragen tast vertrouwen aan. Onafhankelijkheid en neutraliteit zijn ontzettend belangrijk. Dat betekent niet dat een krant geen mening mag hebben, maar er moet een duidelijk onderscheid zijn tussen nieuws en opinie.’

VERSCHILLENDE PERSPECTIEVEN
Zijn favoriete voorbeeld in dat licht zijn elektrische auto’s waar The Guardian meestal heel positief over schrijft en The Telegraph kritisch. ‘Als het erover gaat dat elektrische auto’s zwaarder zijn en dat daardoor sneller slijtage van banden ontstaat, schrijft The Guardian dat het allemaal wel meevalt, terwijl The Telegraph de indruk wekt dat we hier allemaal aan doodgaan. De waarheid ligt natuurlijk ergens in het midden. Omdat beide kranten voortdurend campagne lijken te voeren vertrouw ik ze op dit onderwerp allebei minder.’

Wat zou in dit geval een soort Wikipedia-oplossing kunnen zijn? ‘Wikipedia is zeker niet perfect, maar onze aanpak werkt voor veel onderwerpen behoorlijk goed. Hopelijk kom je op Wikipedia terecht en krijg je een overzicht van verschillende perspectieven. Een voorbeeld dat ik graag gebruik komt uit het Amerikaanse debat over transgenderkwesties. Er was een bekende documentaire met de titel What Is a Woman?. Op sociale media kreeg ik vervolgens regelmatig de vraag: “Maar Jimmy, wat is een vrouw?” Blijkbaar verwachtten mensen dat ik in een politieke discussie zou belanden. Maar ik antwoordde gewoon: “De eerste zin van de Engelstalige Wikipedia luidt: een vrouw is een volwassen menselijke vrouwelijke persoon.” Dat is de basisdefinitie. Vervolgens behandelt het artikel allerlei andere vragen over gender, biologie, sociale rollen en transgenderkwesties. En dat gebeurt op een vrij evenwichtige manier. Je kunt het artikel lezen zonder het gevoel te krijgen dat iemand je probeert te bekeren tot een bepaald standpunt. Dat vind ik belangrijk.’

VERTROUWEN IS NIET ABSTRACT
Vertrouwen is volgens Wales niet abstract. Het kan groeien, beschadigd raken, maar ook weer opnieuw worden opgebouwd. Hij staat er optimistisch in, want hij gelooft dat er een betere weg bestaat. Een wereld waarin redelijke discussie mogelijk blijft, zelfs als deze soms rommelig of onvolmaakt is. Hoopgevend noemt hij de recente verkiezingen in Hongarije waarbij velen stemden voor iemand die beloofde democratische normen en vertrouwen te herstellen. ‘Of hij (Péter Magyar, red.) daarin zal slagen weten we natuurlijk nog niet. Maar het feit dat mensen stemden op basis van eerlijkheid, corruptiebestrijding en democratische waarden vond ik positief.’

Hij noemt ook Audrey Tang, die in Taiwan systemen ontwikkelde waarmee burgers online konden deelnemen aan publieke discussies. Mensen met verschillende meningen werden samengebracht om beleidsvraagstukken te bespreken. ‘Dat is ontzettend moeilijk om goed te organiseren. Maar ik denk dat zij iets belangrijks heeft ontdekt. Want als je mensen een omgeving geeft waarin rustig en respectvol overleg mogelijk is, ontstaat er vaak meer begrip.’

BEREID ZIJN TOT DIALOOG
Vertrouwen zou volgens Wales veel vaker onderdeel moeten zijn van het publieke debat. ‘Vertrouwen en reputatie zijn met elkaar verbonden. Wikipedia is van nature extreem transparant en we zijn bereid om gecorrigeerd te worden. Je moet kunnen erkennen wanneer je iets verkeerd hebt gedaan. Dat geldt voor Wikipedia, maar ook voor bedrijven of diensten. Mensen begrijpen best dat fouten gebeuren, geen enkel product of geen enkele dienst is perfect. De vraag is niet óf er fouten worden gemaakt. De vraag is: wat doe je wanneer die fout wordt ontdekt? Wees bereid om de dialoog aan te gaan, maar dat lijkt soms steeds minder gebruikelijk te worden.’

Onlangs wilde Wales een abonnement op een Amerikaanse krant opzeggen, maar dat bleek bijna onmogelijk. Alles was erop gericht om hem binnen te houden. ‘Als een andere organisatie dit zou doen, zou deze krant er waarschijnlijk een vernietigend artikel over schrijven. Dat soort gedrag ondermijnt vertrouwen.’

VOORZICHTIG MET AI
Wanneer wordt transparantie misschien juist afleiding? ‘Wikipedia is soms zó transparant dat het bijna contraproductief wordt. Stel dat je wilt weten waarom een controversieel artikel op een bepaalde manier is geschreven. Dan zeggen wij: “Geen probleem. Kijk maar naar de overlegpagina.” Vervolgens krijg je honderden pagina’s discussie te zien met jargon, interne verwijzingen en jaren aan geschiedenis. Formeel is alles volledig transparant, maar praktisch gezien begrijp je er misschien niets van. In dat geval wordt transparantie bijna een vorm van afleiding. Daarom denk ik dat AI in de toekomst misschien kan helpen door zulke discussies samen te vatten. Niet voor de lezers van Wikipedia, maar voor mensen die zich in een onderwerp willen verdiepen. Zij zouden dan sneller kunnen begrijpen waar een discussie over gaat. Tegelijkertijd zijn we momenteel erg voorzichtig met AI, omdat grote taalmodellen nog steeds feiten verzinnen en fouten maken.’

GROTE TEKORTKOMINGEN
Hoe kijkt Wales in het algemeen tegen AI aan? ‘Kennen jullie Boris Johnson?’, vraagt hij aan de zaal. Ja, iedereen kent de oud-premier van het Verenigd Koninkrijk. ‘Dan kennen jullie waarschijnlijk ook zijn reputatie. Mijn vergelijking is ongeveer deze: als je probeert te begrijpen wat een groot taalmodel is, stel je dan een zeer intelligente, goed belezen 17-jarige voor. Iemand die ontzettend veel boeken heeft gelezen en best slim is, maar weinig levenservaring heeft. En die zonder enige schaamte dingen verzint wanneer hij het antwoord niet weet. Dan heb je ongeveer een 17-jarige Boris Johnson, en dat is een beetje hoe AI zich momenteel gedraagt.’

Maar stel dat die AI uiteindelijk volwassen wordt, een 45-jarige Boris Johnson? Wales: ‘Dan hebben we misschien nog steeds een probleem ... Maar serieus, de huidige systemen hebben nog steeds grote tekortkomingen. Vanuit Wikipedia-perspectief zie je dat heel duidelijk.’

HULPMIDDEL, NIET ULTIEME AUTORITEIT
Wales test elk nieuw AI-model met de vraag ‘Wie is Kate Garvey?’. Ze is geen beroemdheid, maar ook niet volledig onbekend. Garvey werkte tien jaar voor de Britse ex-premier Tony Blair. ‘Ze komt voor in verschillende boeken en artikelen, dus AI weet meestal nét genoeg om gevaarlijk te worden. Wat gebeurt er dan? Het systeem verzint allerlei plausibele details. Eén keer vertelde een model bijvoorbeeld dat Kate samen met Miriam González Durántez (vooraanstaande Spaanse internationaal handelsrechtjurist, vicevoorzitter van UBS Europe, red.) een organisatie had opgericht om vrouwen op de werkvloer te ondersteunen. Toen ik dat aan Garvey voorlegde zei ze: “Weet je, dat hád inderdaad kunnen gebeuren.” En dat maakt het juist gevaarlijk. Wanneer de fout subtiel en aannemelijk is, wordt ze makkelijk over het hoofd gezien. Tegelijkertijd moeten we niet vergeten hoe nuttig AI ook kan zijn. Gebruik het als hulpmiddel, niet als ultieme autoriteit.’

> In de vorige IP kon je al een recensie van Wales’ boek lezen, geschreven door Jos Damen.

Foto: Shagil Muzhappilangad/ CC-BY-SA 4.0

IP | vakblad voor informatieprofessionals | 05 / 2026